بیماریهای غیرواگیر (NCD)، از جمله بیماریهای قلبی عروقی (CVD)، سرطان، بیماریهای تنفسی و دیابت منجر به مرگ 41 میلیون نفر در سال میشود که 71 درصد از کل مرگ و میرها در سطح جهان را تشکیل میدهند. در میان بیماریهای غیرواگیر، CVD علت اصلی مرگ و میر زودرس در سطح جهانی است و دیابت و فشار خون بالا مهمترین عوامل خطر قابل تعدیل هستند. بر اساس مطالعه بار جهانی بیماری در سال 2019، قند خون ناشتای بالا (FPG) و فشار خون سیستولیک (SBP) عوامل خطر پیشرو برای سالهای زندگی تعدیل شده با ناتوانی (DALYs) بودند و به ترتیب 5/6 و 8/10 میلیون مرگ را در سال 2019 شامل شدند. منطقه مدیترانه شرقی از جمله مناطق با شیوع بالای بیماریهای کاردیومتابولیک (دیابت، فشارخون، هایپرکلسترومی و …) میباشد. در ایران نیز CVD با 43 درصد مرگ و میر در سال 2016، بارزترین علت بار بیماری در ایران است.
مداخلات ضروری بیماریهای غیرواگیر سازمان جهانی بهداشت (WHO-PEN) برای مراقبتهای بهداشتی اولیه
به منظور کاهش بار فزاینده بیماریهای غیرواگیر، سازمان جهانی بهداشت (WHO) بسته مداخلات ضروری بیماریهای غیرواگیر (PEN) را برای مراقبتهای بهداشتی اولیه در کشورهای با درآمد کم در سال 2010 توسعه داد. WHO PEN مجموعه از مداخلات، ابزارها و کمکهای مقرون به صرفه است که میتواند توسط پزشکان سطح مراقبتهای اولیه و کارکنان بهداشتی غیرپزشک با کیفیت قابل قبولی برای مراقبت ارائه شود. در این بسته، مداخلات مبتنی بر شواهد به صورت فلوچارتهای ساده با معیارهای ارجاع واضح در پروتکلهای بالینی ساختار یافتهاند. ابزار پیشبینی خطر بیماریهای قلبی عروقی، کارکنان بهداشتی را قادر میسازد تا افرادی را که در معرض بالاترین خطر ابتلا به CVD هستند را هدف قرار دهند.
برنامه مراقبت بیماری های غیرواگیر در ایران (IraPEN)
بسته مداخلات بیماریهای غیرواگیر سازمان جهانی بهداشت برای مراقبتهای اولیه بهداشتی (WHO PEN) که در ایران با عنوان IraPEN بر اساس برنامه های پیشین وزارت بهداشت تعدیل شده و به تصویب رسیده است، شامل یک بسته خدمات یکپارچه برای پیشگیری و کنترل بیماریهای غیرواگیر با تمرکز بر چهار بیماری غیرواگیر و چهار عامل خطر اصلی آنها است. این برنامه در چهار منطقه شهرضا، مراغه، نقده و بافت به صورت آزمایشی اجرا شده است. این پیاده سازی اولیه امکان اجرای IraPEN را در نظام سلامت ایران با گستره وسیع تری ایجاد کرد و به دنبال آن این طرح در هر دانشگاه علوم پزشکی در جمعیت تعریف شده حدود 50000 نفر اجرا شد. در برنامه IraPEN، افراد 30 ساله و بالاتر برای غربالگری عوامل خطر قلبی عروقی و محاسبه خطر CVD 10 ساله بر اساس نمودار ارزیابی خطر WHO/ISH برای منطقه B مدیترانه شرقی، با استفاده از متغیرهای وضعیت سیگار کشیدن، دیابت، فشار خون سیستولیک، کلسترول تام و متغیر سن فراخوانده شده و در چهار گروه خطر کم خطر (کمتر از 10 درصد)، خطر متوسط (10 تا کمتر از 20%)، خطر بالا (20 تا کمتر از 30 درصد) و خطر بسیار بالا (30 درصد و بالاتر) قرار داده می شوند. ضمناً کلیه افراد مبتلا به دیابت، پیش دیابت، فشار خون، هیپرکلسترولمی و سابقه بیماری قلبی عروقی در بسته های سیستماتیک و برنامه ریزی شده شناسایی، آموزش، کنترل و به پزشک ارجاع داده می شوند. پیگیری و مراقبت از بیماران مبتلا به بیماری های قلبی عروقی، فشار خون و دیابت هر ماه توسط بهورز/مراقب سلامت و هر 3 ماه یکبار توسط پزشک انجام می شود. برای بیماران مبتلا به هیپرلیپیدمی، پیش دیابت و چاقی، این پیگیری ها و مراقبت ها هر 3 ماه یکبار توسط بهورز/مراقب سلامت انجام می شود و در صورت نیاز به پزشک ارجاع می شوند. تمامی پیگیری ها و مراقبت ها از طریق سامانه های الکترونیکی اطلاعات سلامت (SIB، NAB و SINA) برنامه ریزی و ثبت می شود.
بسته فنی HEARTS
بسته فنی WHO HEARTS یک رویکرد استراتژیک برای بهبود سلامت قلب و عروق ارائه میدهد و شامل شش ماژول و یک راهنمای پیاده سازی است. بسته فنی HEARTS برای ارائه مداخلات مؤثر و عملی برای تقویت مدیریت عوامل خطر بیماریهای قلبی عروقی طراحی شده است. بسته فنی HEARTS بسته ای شامل خدمات پیشگیری و کنترل در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه (PHC) با استفاده از مداخلات بسیار موثر و اثبات شده می باشد. این بسته وزارت بهداشت کشورها را برای تقویت مدیریت CVD در سطح مراقبتهای اولیه پشتیبانی میکند و با بسته مداخلات ضروری بیماریهای غیرواگیر سازمان جهانی بهداشت (WHO PEN) هماهنگ است. اخیرا به بسته HEARTS یک ماژول دیگر نیز با هدف بهبود مراقبت و کنترل دیابت اضافه شده است که تحت عنوان HEARTS-D شناخته می شود و مخفف 7 ماژول «مشاوره سبک زندگی سالم»، «پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد»، «دسترسی به داروها و تجهیزات ضروری»، «مدیریت CVD مبتنی بر ریسک »، «مراقبت مبتنی بر تیم»، «سیستم های نظارت» و «تشخیص و مراقبت دیابت» می باشد.
پروژه ایران هارتز (IRAN-HEARTS)
پروژه حاضر یک پژوهش اجرایی (Implementation Research) از نوع کارآزمایی مداخله ای مبتنی بر جامعه می باشد که با همکاری متخصصین، سیاستگزاران و محققان در حال اجرا میباشد. این پروژه با عنوان ” انطباق، اجرا، ارزیابی بسته فنی HEARTS سازمان جهانی بهداشت در نظام مراقبت های بهداشتی اولیه برای بهبود کنترل عوامل خطر کاردیومتابولیک: پژوهش برای بسترسازی با استفاده از یک مطالعه ترکیبی” در تاریخ 4/8/1401 در پژوهشکده علوم غدد درون ریز و متابولیسم، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با شماره طرح 43002350 به تصویب رسیده و در تاریخ 17/8/1401 کد اخلاق دریافت کرده است. همچنین این پروژه در تاریخ 14/9/1401 در سامانه ریجستری در IRCT به شماره RCT20221126056612N1 ثبت گردیده است.
هدف اصلی این پروژه انطباق، اجرا، و ارزشیابی بسته فنی HEARTS در سیستم مراقبتهای بهداشتی اولیه ایران برای بهبود کنترل عوامل خطر کاردیومتابولیک است و اهداف فرعی پروژه شامل موارد زیر است:
- انطباق و اجراء ماژول مشاوره سبک زندگی سالم در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- انطباق و اجراء ماژول پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- انطباق و اجراء ماژول دسترسی به داروها و فناوریهای ضروری در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- انطباق و اجراء ماژول مدیریت CVD مبتنی بر ریسک در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- انطباق و اجراء ماژول مراقبت مبتنی بر تیم در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- انطباق و اجراء ماژول سیستمهایی برای نظارت در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
- ارزیابی اثربخشی بسته اجرا شده
- ارزیابی هزینه-اثربخشی بسته اجرا شده
- تعیین اثربخشی مداخلات بر میزان آگاهی، نگرش و عملکرد افراد مبتلا به دیابت نسبت به بیماری دیابت
- تعیین اثربخشی مداخلات بر میزان آگاهی، نگرش و عملکرد افراد مبتلا به فشارخون نسبت به فشارخون بالا
وضعیت اجرایی پروژه
آخرین به روزرسانی: تیرماه 1402
بررسی اولیه و انطباق ماژول مشاوره سبک زندگی سالم
بررسی اولیه و انطباق ماژول پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
بررسی گایدلاینهای موجود در ایران و جهان و منابع علمی روز دنیا در خصوص مراقبت و کنترل دیابت | دکتر علی گلشائیان | 1/7/1401 | 1/9/1401 |
به روزرسانی و ایجاد راهنمای مراقبت و کنترل دیابت استاندارد | دکتر علی گلشائیان | 1/9/1401 | 1/12/1401 |
جلسات مصاحبه فردی و گروهی با پزشکان مراکز بهداشتی | دکتر علی گلشائیان | 1/9/1401 | 1/11/1401 |
انجام هماهنگی ها و تشکیل جلسات برای بررسی راهنمای مراقبت و کنترل دیابت تهیه شده توسط صاحبنظران در وزارت بهداشت درمان | دکتر داود خلیلی دکتر علیرضا مهدوی | 1/12/1401 | 15/2/1402 |
طراحی پرسشنامه استاندارد برای بررسی آگاهی، نگرش و عملکرد پزشکان عمومی در خصوص مراقبت و کنترل دیابت و طی مراحل مختلف روایی و پایایی پرسشنامه. | دکتر علی گلشائیان | 1/10/1401 | 1/3/1402 |
تهیه چک لیست نیازسنجی از پزشکان عمومی در خصوص مراقبت و کنترل دیابت. | دکتر علی گلشائیان | 1/11/1401 | 30/12/1401 |
تهیه نسخه الکترونیک پرسشنامه ها | دکتر محمدجواد منصورزاده | 1/12/1401 | 15/12/1401 |
هماهنگی های ارسال لینک برای پزشکان مراکز بهداشتی و نظام پزشکی | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/11/1401 | 1/2/1402 |
تجزیه و تحلیل و گزارش نتایج KAP پزشکان و نیازسنجی | دکتر علی گلشائیان | 1/2/1402 | 1/4/1402 |
بررسی اولیه و انطباق ماژول دسترسی به داروها و فناوریهای ضروری در سطح مراقبتهای بهداشتی اولیه
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
بررسی ابزارها و تجهیزات مورد نیاز برای شروع برنامه ایران-هارتز بر طبق ماژولهای WHO-HEARTS و ماژول پروتکلهای درمانی مبتنی بر شواهد در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه. | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/10/1401 | 15/10/1401 |
استعلام از دانشگاههای منتخب (دماوند، بوشهر و شیراز) برای شناسایی کمبودها | دکترداود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 15/10/1401 | 30/12/1401 |
ارسال نامه درخواست به اداره بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت و درمان برای تجهیز مراکز گروه مداخله منتخب. | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/12/1401 | 1/12/1401 |
تهیه لیست داروهای اساسی بعد از نهایی شدن گایدلاین دیابت (اولویت هزینه و لیست قیمت) | دکتر علی گلشائیان | 1/2/1402 | 30/2/1402 |
بررسی اولیه و انطباق ماژول مدیریت CVD مبتنی بر ریسک در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
استخراج فرمولهای مدلهای پیش بینی بدون آزمایش و با آزمایش بیماریهای قلبی عروقی، دیابت و مدل مرگ و میر بیمارهای قلبی عروقی از مقالهها و پروتکلهای مرتبط | دکتر داود خلیلی دکتر نوشین فهیم فر دکتر سمانه عسگری خانم زهرا نومعلی | 1/8/1401 | 1/10/1401 |
تهیه راهنمای اندازه گیری های انتروپومتریک | دکتر لیلا ملائی پور خانم الهام گودرزی | 20/1/1402 | 20/2/1402 |
بررسی اولیه و انطباق ماژول مراقبت مبتنی بر تیم در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
تشکیل تیم متخصصین | دکتر داود خلیلی دکتر طیبه علی پور | 1/6/1401 | 1/7/1401 |
ارزیابی جامعی از وضعیت موجود و چالشهای فرایندهای چرخه بیمار در برنامه IraPEN از طریق مصاحبههای فردی و بحث گروهی متمرکز با ذینفعان ایراپن | دکتر داود خلیلی دکتر طیبه علی پور دکتر لیلا ملائی پور | 1/7/1401 | 15/12/1401 |
استخراج کلیدها از مصاحبه های پیاده شده | دکتر طیبه علی پور | 1/7/1401 | 15/12/1401 |
اصلاح چرخه بیمار بر اساس نتایج مطالعه کیفی | دکتر لیلا ملائی پور | 1/2/1402 | 30/2/1402 |
برگزاری جلسات مصاحبه فردی و بحث گروهی برای ارزیابی جامع نواقص و محدودیت های سامانه سیب | دکتر داود خلیلی خانم مهندس الهام یوسفی دکتر طیبه علی پور دکتر لیلا ملائی پور دکتر محمدجواد منصورزاده | 1/7/1401 | 15/12/1401 |
برگزاری جلسات بحث گروهی با پزشکان عمومی بخش خصوصی | دکتر داود خلیلی دکتر طیبه علی پور دکتر لیلا ملائی پور | 1/11/1401 | 15/12/1401 |
اعمال اصلاحات غیرساختاری در سامانه سیب | خانم مهندس ستوده | 1/11/1401 | 15/12/1401 |
مذاکره با بیمه برای جلب همکاری بین بخشی | دکتر علیرضا مهدوی دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/2/1402 | 30/2/1402 |
بررسی اولیه و انطباق ماژول سیستمهایی برای نظارت در سطح مراقبت های بهداشتی اولیه
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
بررسی مستندات و چک لیست های موجود برای پایش | دکتر لیلا ملائی پور خانم رستگاری | 1/11/1401 | 15/11/1401 |
تهیه چک لیست های پایش و کنترل کیفی | دکتر لیلا ملائی پور خانم رستگاری | 15/11/1401 | 15/12/1401 |
تهیه لیست شاخص های ارزیابی مطالعه | دکتر داود خلیلی آقای احسان شهرستانکی | 1/9/1401 | 1/11/1401 |
انتخاب پرسشنامه های استاندارد برای بررسی سواد سلامت، رضایت بیمار و کارمند، KAP بیماران فشارخون و دیابت، تبعیت ازدرمان | دکتر داود خلیلی آقای احسان شهرستانکی | 1/9/1401 | 15/12/1401 |
اجرای بستهی فنی انطباق یافته HEARTS سازمان جهانی بهداشت در گروه های مداخله سه شهرستان منتخب
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
تشکیل تیم علمی، فنی و اجرایی مطالعه | دکتر داود خلیلی | 15/1/1401 | 15/2/1402 |
تعیین شهرستان های منتخب برای اجرای مطالعه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/4/1401 | 15/4/1401 |
برگزاری جلسات توجیهی و هماهنگی با دانشگاهها برای اجرای مطالعه | دکتر علیرضا مهدوی دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/7/1401 | 1/4/1402 |
تعیین گروه های مداخله و کنترل برای اجرای مطالعه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور دکتر نوائیان دکتر هداوند | 1/2/1402 | 15/2/1402 |
هماهنگی برای دریافت داده های پایه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/2/1402 | 30/2/1402 |
پایلوت پرسشنامه ها در شهرستان دماوند | آقای شهرستانکی | 20/1/1402 | 30/3/1402 |
تهیه محتوای کارگاه | متناسب با موضوع | 15/2/1402 | 30/2/1402 |
هماهنگی و برنامه ریزی برای تشکیل کارگاه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 15/2/1402 | 30/2/1402 |
برگزاری کارگاه | مدرس های مختلف | 1/3/1402 | 15/3/1402 |
انجام مرحله پایلوت و رفع نقایص احتمالی | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 15/3/1402 | 15/4/1402 |
فراخوان از طریق ارسال لینک با پیامک | دکتر محمدجواد منصورزاده | 15/4/1402 | 15/4/1403 |
فراخوان از طریق تماس تلفنی | مراقبین سلامت گروه مداخله | 15/4/1402 | 15/4/1403 |
پذیرش افراد بر اساس چرخه بیمار بروز شده در مراکز بهداشتی | کارشناسان مراقب سلامت/ بهورز | 15/4/1402 | 15/4/1403 |
جمع آوری پرسشنامه ها در مراکز بهداشت شهرستان دماوند | آقای احسان شهرستانکی | 30/3/1402 | 30/4/1403 |
پایش و کنترل کیفی اجرای مطالعه | تیم مطالعه کارشناس دانشگاه کارشناس شبکه کاردان/ کارشناس مراکز | 15/3/1402 | 15/4/1403 |
برگزاری جلسات با فواصل مشخص با دانشگاه ها برای بررسی مشکلات موجود | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 15/3/1402 | 15/4/1403 |
ارزیابی بسته فنی انطباق یافته HEARTS سازمان جهانی بهداشت در نظام مراقبتهای بهداشتی اولیه سه شهرستان منتخب
وظیفه | فرد مسئول | تاریخ شروع | تاریخ اتمام |
هماهنگی برای دریافت داده ها در انتهای مطالعه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 15/4/1403 | 15/5/1403 |
پاکسازی و آماده سازی داده ها برای تجزیه و تحلیل | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور آقای احسان شهرستانکی | 15/5/1403 | 30/7/1403 |
تجزیه و تحلیل داده های حاصل از جمع آوری پرسشنامه ها | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور آقای احسان شهرستانکی | 15/5/1403 | 30/7/1403 |
تجزیه و تحلیل شاخص های حاصل از مطالعه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور آقای احسان شهرستانکی | 1/8/1403 | 30/10/1403 |
تهیه گزارش اجرای برنامه | دکتر داود خلیلی دکتر لیلا ملائی پور | 1/11/1403 | 1/4/1404 |